DE WERELD NU

Geloof – is een vermenging denkbaar?

geloof 11

Toon Kasdorp filosofeerde in dit stuk over een samengaan van de drie Abrahamitische geloven in één geloof, iets dat hij een eigen logica vond hebben.

Tariq Ramadan is in Zwitserland geboren en ook hier in het westen opgeleid. Hij is te westers om echt veel invloed uit te kunnen oefenen in de moslim wereld. Mocht blijken dat geluiden als die van Ramadan alleen in het westen worden gehoord en geen enkele weerklank hebben in de Dar al Islam, wat ik eigenlijk verwacht, dan hoeft niemand erg optimistisch zijn over de mogelijkheden van een liberalisering van de islam in Nederland en andere westerse landen.

In het westen is de islam een middel tot culturele zelfhandhaving van culturele moslims. Hun identiteit wordt niet hier in het westen bepaald, maar in de hartlanden van de islam. Het zijn niet de westerse televisie-uitzendingen die door moslims worden bekeken, maar de satellietbeelden uit het Midden Oosten en de Maghreb.

Marcouch en zijn politieke omgeving is van mening dat een liberale islam met behulp van westerse overheden tot stand kan worden gebracht. Zij menen dat dit een vooruitgang kan zijn ook als het alleen zou gebeuren binnen de Europese moslim gemeenschappen. Dat is geen idee dat op voorhand zou moeten worden verworpen, maar hoe stelt men het zich precies voor?

Marcouch meent dat het kan door middel van liberale Koranlessen op Nederlandse scholen. Zou dat kunnen lukken als de in Nederland werkzame imams zich daar tegen verzetten en de ouders oproepen die lessen voor hun kinderen te mijden? Kan de Nederlandse overheid ingrijpen in de richtingenstrijd binnen de islam? Staat dat niet averechts op de scheiding van kerk en staat en is het niet in strijd met de godsdienstvrijheid?

De ervaringen zijn tot nu toe niet erg positief. Toen in de Turkse moslimgemeenschap in Amsterdam een meer orthodoxe richting de overhand kreeg, heeft de gemeente zonder succes geprobeerd om illegale subsidies die aan de liberale vleugel waren verleend weer in te trekken. Terecht beriepen de orthodoxen zich toen op hun constitutioneel recht om van inmenging verschoond te blijven. Daar had het ingrijpen van de lokale overheid in elk geval niet goed gewerkt.

Zouden we in een afweging tussen handhaving van het recht en integratie van de islamitische gemeenschap onze grondwettelijke waarborgen en vrijheden opzij willen zetten om moslims te laten integreren? Zijn we bereid wetten en verdragen daarvoor aan te passen? Om Marcouch te volgen, die ongetwijfeld het beste met Nederland en met de hier levend Marokkanen voorheeft, zou dit wel misschien nodig kunnen zijn.

Ik ben bang dat in dit geval de hoeveelheid goodwill in Nederland tegenover de moslims daarvoor niet toereikend is en dat daarom een naaste toekomst van conflicten waarschijnlijker blijft dan een van integratie en wederzijdse tegemoetkoming.

De Britse historicus Toynbee was van mening dat alle menselijke culturen gebaseerd zijn op levensbeschouwingen en dat levensbeschouwingen van nature religieuze trekken hebben. Geyl en anderen waren dat niet met hem eens en dat idee past natuurlijk ook niet in onze humanistische overtuigingen, maar Toynbee had er goede historische argumenten voor. Integratie van moslims in de samenleving is misschien alleen maar mogelijk als ook de monotheïstische godsdiensten integreren. Dat lijkt een absurd idee, maar eigenlijk was dat oorspronkelijk wel de bedoeling van Mohammed.

Dat van een fusie tussen de drie grote monotheïstische godsdiensten nooit iets gekomen is, ligt niet aan hem Hij zag zich evenmin als Jezus van Nazareth als de verkondiger van een nieuw geloof. Jezus kwam, zoals U in het Nieuwe Testament kunt lezen, niet om de Thora wijzigen maar om haar te vervullen. Mohammed kwam volgens eigen zeggen om het geloof te reinigen van insluipsels en vervalsingen. Hij zag zich zelf als één in de lange lijn van Joodse profeten. Jezus zag hij als zijn grootste voorganger, die recht zou spreken namens de Godheid en terug zou keren aan het einde der tijden.

Mohammed was overtuigd van de Goddelijke inspiratie in de boodschap die hij bracht. Die zelfde overtuiging had hij ook betreffende de prediking van Mozes, van Jezus van Nazareth en andere joodse profeten, maar hij was ontevreden over wat de joodse en christelijke geestelijken met die boodschap hadden gedaan. Veel van de oorspronkelijke prediking was naar zijn mening later aangepast aan de behoeften van de nieuwe bewegingen die op basis van hun prediking waren gesticht. Helemaal ongelijk had hij daar niet in en hij was vast besloten dat dit bij hem niet zou gebeuren. Hij verbood de stichting van een kerk en verder alles wat hem als mens later zou kunnen vergoddelijken, zoals dat met Jezus was gebeurd.

Dat de heilige vijf boeken van Mozes niet tijdens diens leven maar waarschijnlijk pas veel later, wellicht door Ezra, zijn geschreven of herschreven, dat kon hij niet weten, maar hij vermoedde wel dat er zoiets gebeurd moest zijn. Hij onderkende in de tekst een vervalsing van het Woord van God, het soort vervalsing dat hij ten aanzien van zijn eigen prediking wilde voorkomen. Hij verbood om dezelfde reden het ontstaan van een kerkelijke organisatie en van een priesterkaste, die hij als de bron van het kwaad beschouwde.

Dat verbod en die angst, dat kunnen we nu wel zien, heeft een averechts effect gehad. In de eerste plaats is het niet gelukt. De imams en oelema’s vervullen in praktisch alle opzichten de functie van de geestelijken in christen- en jodendom. Onder het mom van interpretatie van de prediking van Mohammed is er bovendien in de eerste eeuwen in de verschillende collecties van de Hadith toch nogal wat in de oorspronkelijke boodschap veranderd.

Maar wat erger is, het letterlijk nemen van de tekst van de Koran, leidde tot een voor niemand meer zichtbare falsificatie van de boodschap. Dat kwam omdat de wereld waarin de Koran functioneerde in korte tijd veranderde in een heel andere en veel beschaafdere omgeving. De boodschap van de koran was niet historisch of wetenschappelijk, maar moreel en juridisch en daarom alleen begrijpelijk in haar oorspronkelijke context. Zoals onze Napoleontische wetgeving niet meer past in de context van de een en twintigste eeuw en daarom nu moeilijkheden veroorzaakt, zo ging dat ook met de koran. Die context van de koran was het Arabische heidendom van de 6e eeuw met de daarin bestaande gewoonten en gebruiken van een wild woestijnvolk.

Toen de islam ingang had gevonden in een groot deel van de toenmalige beschaafde wereld moest het geloof zich aanpassen aan de nieuwe omstandigheden en dat ging niet op basis van een letterlijke interpretatie van de teksten uit Mekka en Medina. In de eerste eeuwen heeft men zich niet zoveel aangetrokken van het verbod van de Profeet, maar latere generaties, vooral na de val van Bagdad, keerden terug naar de “ware leer”of wat daar voor doorging, omdat zij meende dat de rampen die hen waren overkomen voortkwamen uit ongehoorzaamheid aan het Woord van de Godheid. Zij werden het slachtoffer van de starheid van de oude teksten in een veranderde wereld.

Wie de tijdgebondenheid en dus de onvermijdelijke falsificatie van alle heilige boeken onderkend[1] en helder geformuleerd heeft is Baruch d’Espinoza, de Joodse profeet en geleerde. Hij probeerde in de zeventiende eeuw het monotheïsme en haar morele boodschap overeind te houden tegen het ontstaan van de moderne wereldvisie zoals die door Descartes en Erasmus was geformuleerd.

In de islam bleef het werk van Spinoza onbekend, maar door de bestaande joodse en christelijke autoriteiten, geestelijke zowel als wereldlijke, werd hij ten onrechte gezien als het grote gevaar voor hun samenleving. In feite was hij de enige die in dat vroege stadium de weg heeft aangegeven waarlangs het oude geloof in één wereld en één God behouden kon blijven in de veranderende omgeving van wetenschap en techniek.

Spinoza legde helemaal aan het beging van de Verlichting al het fundament voor een hereniging van de drie wereldgodsdiensten, die zo noodzakelijk lijkt voor het overleven van alle godsdiensten in een steeds nauwer verknoopte wereld.


  1. Niet als eerste. Ook Erasmus zag wel dat er geknoeid moest zijn met de oorspronkelijke teksten, maar die had geen zin in ruzie met het Heilig Officie.

Dit essay verscheen eerder op het Blog van Toon Kasdorp

Meer van Toon Kasdorp op Veren of Lood vindt u hier.

11 reacties

  1. Alexander schreef:

    Perennial Philosophy gaat ook uit van 1 centrale bron van religies.

  2. BegrensEuropa! schreef:

    Dit stuk gaat over vier vragen: 1. is er een algemene theologie mogelijk, waar specifieke religies zich aan zouden kunnen conformeren? en 2. biedt Spinoza daartoe aanknopingspunten? en 3. was de islam oorspronkeljik als 1 bedoeld? 4. zou dat idee aanknopingspunten bieden voor een integreerbare, liberale islam? Om het kort te houden: 1. Nee, zie de twee voorbeelden, t.w. van Spinoza (geen aanhangers) en de door Kasdorp geidealiseerde versie van de islam (de absoluut intolerante versie heeft verreweg de meeste aanhangers); 2. Spinoza kiest voor een soort pantheisme, oftewel een meer naturalistische versie van het monotheisme. Daarin is onvoldoende ruimte voor de kern van het christendom (liefde) of de islam (onderwerping, goedschiks dan wel kwaadschiks, maar zoals uit de geschiedenis blijkt vooral het laaste). 3. Kasdorp meent te weten wat mohammed (zo hij ooit geleefd mocht hebben) met de islam beoogde. Dat lijkt me sterk. Hij gaat mee in het islamitische idee dat de eerste eeuwen van de islam ‘in het licht van de geschiedenis’ zouden hebben plaatsgevonden. Niets is minder waar. De oorsprong van de islam is net zo duister als de uitkomst. Voor zover bekend spreekt de geschiedenis boekdelen. 4. Sinds 9/11 wordt er al gedacht aan een meer zoetsappige islam. Na 18 jaar is er nog geen spoor van voortuitgang, alleen analyses dat het gewenste scenario niet mogelijk is en elk streven ernaar de militante kalifatisten in de kaart speelt. Nog even over het Spinozistisch naturalisme. Je zou kunnen zeggen dat in de grondwet op praktisch ‘humanistische’ gronden godsdiensten en levensovertuigingen gelijkelijke worden behandeld. Hierbij wordt een voorbehoud gemaakt: ieders verantwoordelijkheid voor de wet. Op grond hiervan zouden bij de islam een groot aantal beperkingen kunnen worden opgelged. Dat is echter een kwestie van interpretatie en dus van theologie. Islamitislche theologen spelen dan altijd de vermoorde onschuld. Dat is een probleem, want op zich is zijn koran, hadith en sharia niet moeilijk te duiden. Dit leidt vanzelf tot serieuze rationale kritiek op de islam vanuit het humanistische verlichtingsideaal. Daar ligt de toekomst en niet in luchtfietserij over een gematigde islam.

  3. Ad Rek schreef:

    @Alexander. Perennial Philosophy gaat inderdaad uit van een centrale bron voor alle godsdiensten. Maar dan wel van één mystieke bron, dat wil zeggen, het ziet de mystiek als de ene bron voor alle godsdiensten. Maar godsdiensten zijn meer dan dat. Alleen al omdat er onder het gelovige volk verwaarloosbaar weinig geïnteresseerden zijn in mystiek. Deze bron inspireert de culturen en bepaalt via die inspiratie het maatschappelijke en sociale leven. Daar komen wetten bij kijken en zo wordt die mystieke bron gebruikt of misbruikt om wetten te stellen. En zitten we daarmee dus middenin de politiek. De wet van god gaat boven de wet va de mensen zoals we dat tegenwoordig zo goed kunnen leren van onze nieuwe medelanders. Dat geeft macht. Mijns inziens was het mohammed daar zeker om te doen, iets wat toon Kasdorp bij mijn weten nooit in zijn beschouwing heeft betrokken. Mohammed geeft in de Koran een verraderlijke mix van mystiek en politiek. Mijns inziens was hij geen echte mysticus, maar was hij soms mediamiek. Uit zijn Koran kan ik niet destilleren dat hij een spirituele of filosofisch/psychologische scholing had om dat in goede banen te leiden. Zijn inspiraties zijn namelijk opvallend verschillend van alle andere mystieke werken.

  4. Neef Jansen schreef:

    Van de scientology church is bekend dat het is bedacht door een narcist en psychopaat voor geld en macht en het uitleven van een zelfverzonnen waan. Parasiterend op de tolerantie van moderne westerse culturen zal deze sekte waarschijnlijk nog eeuwenlang mensenlevens verwoesten. Wat betreft de islam is iets dergelijks te verwachten, juist omdat de islam in doctrine volstrekt vijandig staat jegens heel de westerse cultuur vanaf joods-christelijke en Grieks-Romeinse bronnen t/m moderne wetenschap, rechtsstaat en mensenrechten. Dergelijke ‘enemies of the open society’ worden pas beheersbaar als men het zich toestaat deze werkelijk kritisch te bekijken en te onderzoeken. In het bovenstaande artikel zie ik daar nauwelijks iets van. Ik zie het wel bij bijvoorbeeld Robert Spencer, Bill Warner, Robert R. Reilly, Hamed Abdel Samad, Ibn Warraq, David Wood, Thilo Sarrazin en Hans-Peter Raddatz.

  5. Johan P schreef:

    Er is maar een manier waarop de drie Abrahamistische godsdiensten kunnen (en mogelijk zullen) worden verenigd, en dat is wanneer islam de anderen door haar eindeloze agressie onder de voet loopt. Want hoewel alledrie beweren af te stammen van Abraham zijn de doctrines van alledrie zo verschillend dat men rustig kan stellen dat de verschillen veel groter zijn dan de overeenkomsten.
    Daarnaast moet men kijken naar de invloed die religie heeft op cultuur en daarmee op de bevolking. Er is een ontzettend duidelijk verschil, islam blijkt niet in staat ook maar enige vorm van vooruitgang te boeken, niet in staat vreedzame samenlevingen te vormen en al helemaal niet in staat om samen te werken met anderen. Daarmee is alle kans op een vreedzame vermenging verkeken.

  6. Cool Pete schreef:

    De onvolprezen Toon Kasdorp was jurist, en geen cultuur-wetenschapper.

    In feite, is alleen de joodse religie Abrahamitisch.
    Het er van afgeleide christendom is dat niet.
    En die gemengde Arabische leer, mohammedanisme, totaal niet.

    @Begrens Europa ! : hele goede en verduidelijkende uiteenzetting. Dank.

  7. BegrensEuropa! schreef:

    @Cool Pete 7 december 2019 om 17:13 Graag gedaan. Ik reaguur gewoonlijk uit de losse pols, dan weet je het maar nooit, ook al streef ik naar beknoptheid, overzichtelijkheid, kalmte en redelijkheid. Niet altijd makkelijk met die perfide ‘godsdienst’ en haar diep geindoctrineerde aanhangers.

  8. Eddie schreef:

    Helaas was Mohammed ook een verkrachtende, brandschattende en moordende pedofiel

  9. Jaantje schreef:

    Als ik aan een vermenging van geloven denk dan is dat het Joodse geloof dat samen gaat met het moslim geloof.

  10. BegrensEuropa! schreef:

    @Jaantje 8 december 2019 om 01:11 Gezien het extreme anti-semitisme van de islamitische doctrine lijkt me dat nogal problematisch. Verklaar u nader, dus.

  11. Jaantje schreef:

    BegrensEuropa!: Dat is een westerse kijk die u beschrijft.
    Om het te begrijpen is op Geloof en Leef een artikel (24-april 2018) dat enig inzicht geeft: Kwam de Koran om de Thora te vervangen?
    Over de huidige tijd is dit een mooi artikel op Christenen voor Israël 14-september 2019 dat meer inzicht geeft: Erken dat Israël een Midden-Oosters land is.
    Matti Friedman schreef het boek Spies of No Country: Secret Lives at the Birth of Israel. en The Aleppo codex het interview met hem is de moeite waard.
    David Horovitz
    Dit interview werd geschreven door David Horovitz, en stond 4 augustus 2019 op de website van The Times of Israel. | Vertaling: Evelien van Dis

    Een passage uit het artikel Kwam de Koran ter vervanging van de Thora?

    En toen begroef Avraham zijn vrouw Sarain de grot van het veld van Machpela, tegenover Mamre – nu Chevron – in het land Kanaän. Genesis 23:19
    Ondanks de afwijzing door de Koran van Isaac’s spirituele relevantie en zijn bloedlijn, heeft de islam aanspraak gemaakt op de Grot van de Patriarchen en in de 12e eeuw werd de hele plaats omgebouwd tot een moskee.
    Hoewel de interesse van moslims in deze plaats duidelijk te danken is aan het belang van Abraham en zijn aankoop van de plaats zoals die in de Koran is gerelateerd. Niettemin is het ironisch genoeg de Hall of Isaac die is aangewezen voor uitsluitend islamitisch gebruik en het is verboden voor Joden om binnen te gaan. “Izaäk wordt vereerd door de moslims omdat hij familie was van Abraham en Ismaël,” zei Dr. Garsiel als een toegegeven minder dan een optimale verklaring voor de huidige situatie in de Grot van de Patriarchen. De begraafplaats van Mozes is onbekend en daarom geen bron van discussie. Maar hij is het Bijbelse personage wiens vertegenwoordiging in de Koran de basis is geweest van het eeuwenlange conflict in Israël tussen de moslims en de joden.

    Imop Joden en Moslims zijn en blijven bloedbroeders ze strijden wel met elkaar maar zullen altijd in strijd tegen de vijand/ongelovige elkaar steunen.
    zie bv Syrië Joden die ISIS strijders verplegen.

Geef een reactie

Het e-mailadres wordt niet gepubliceerd. Vereiste velden zijn gemarkeerd met *

Deze website gebruikt Akismet om spam te verminderen. Bekijk hoe je reactie-gegevens worden verwerkt.